تخت جمشید را بهتر بشناسیم؛ کاخ سه دری یا تالار شورا

در مجموعه مقالاتتخت جمشیدرا بهتر بشناسیم، قسمت های مختلف این یادگار پرشکوه باستانی ایران را زیر ذره بین قرار می دهیم. در این مقاله باکاخ سه دری، تالار شورای هخامنشیان، آشنا می شویم، با ماهمراه باشید.

در مجموعه مقالاتتخت جمشیدرا بهتر بشناسیم، قسمت های مختلف این یادگار پرشکوه باستانی ایران را زیر ذره بین قرار می دهیم. در این مقاله باکاخ سه دری، تالار شورای هخامنشیان، آشنا می شویم، با ماهمراه باشید.

---

درست میانه عمارت شاهی تخت جمشید، کاخ کوچکی قرار دارد که باسه درگاه و چند راهرو به کاخ های دیگر راه می یابد و از این جهت آن را کاخ مرکزی یا سه دری می خوانند. بر پلکان این کاخ، نجبای کشور را نقش کرده اند که به وضعی دوستانه و غیررسمی برای دیدار فرمانروا می روند، از این روی آن را تالار شورا نیز نامیده اند. پیش تر بنای این کاخ را به داریوش بزرگ نسبت می دادند، اما دلایلی در درست داریم که ساخت کامل آن توسط اردشیر یکم صورت گرفته است.

طرح بنای کاخ سه دری

ساختمان کاخ طرحی به شمایل چهار گوش دارد، در میانه بنا، تالار مرکزی مربع شکلی (۱۵٫۵*۱۵٫۵) واقع است که سقفش بر چهار ستون بزرگ استوار بود، در دیوار شرقی این تالار، درگاه ورودی و اصلی تعیبیه شده بود و پادشاه از اینجا به درون می آمده است.

درگاه شمالی کاخ سه دری به ایوان دو ستونی باز می شده که بادو پلکان جانبی و منقش به محوطه جنوبی حیاط آپادانا وصل شدهاست. در دیوار غربی این ایوان، دهلیزی تعبیه کرده بودند که با چند پله سنگی به محوطه جنوبی و سپس درون کاخ آپادانا راه داشته است.

درگاه جنوبی هم به ایوانی دو ستونی باز می شد که در طرف جنوبی اش یک حیاط خلوت واقع بوده است. خود این حیاط باپلکان منقش کوچکی به یک اتاق سر پله و سپس به حیاط شرقی کاخ خشایارشا، معروف به هدیش، متصل بوده است. ایوان غربی از طریقدو درگاه به اتاق های محوطه غربی کاخ سه دری، مشتمل بر چند تالار دو یا چهار ستونی و تعدادی اتاق بلند و پاسدارخانه مانند، راه می یافته است. همه کاخ به وسیلهخیابانی از <<کاخ ج>> جدا بوده است.

پلکان کاخ سه دری

پلکانی دو طرفه با سی پله از سوی غرب و شرق، حیاط آپادانا را به ایوان شمالی کاخ سه دری وصل می کند. در هر طرف نخست ۲۰ پله، بعد یک پا گرد، سپس ۲ پله و یک پا گرد و سرانجام ۸ پله دیگر وجود دارد. نرده های دو جانب پلکان ها با کنگره های چنددانه ای مزین شدهو بر جبهه داخلی دیوارهای پلکان ها نیز نقش بزرگان ایرانی حکاکیشده است. سطوح بیرونی (غربی و شرقی) دیوارهای پلکان ها هم با تصاویری از سربازان کمان دار نیزه ور در جامه پارسی و مادی آرایش یافته است. همه این سربازان گوشواره دارند و مادها هم خنجری در نیام کرده را بر ران آویخته اند. انتهای نیام برخی از تیغ ها با تصاویر بسیار زیبای جانوران به سبک هنر سکایی تزیین شدهاست. نقش های جبهه غربی بسیارپاک و سالم مانده است، اما در جبهه شرقی شکستگی های فراوانی روی داده و قسمتی از دیواره پلکان هم از میان رفته است.

جبهه شمالی پلکان چند قسمت دارد. مجلس دراز منقوش و محاط به قابی از گل های دروازده پر می بینیم که قسمت وسط آن را خالی گذاشته و خیال داشته اند که نقش یک فر ایرانی (حلقه بالدار) بر آن بکنند. دو سوی این فضای خالی، دو ابوالهول تاج دار نشسته و دستی را به حالت احترام بلند کرده اند. سپس دو ردیف ده عددی از درختان نخل را می بینیم و بعد از هر دریف شماری از نجیب زادگان ایرانی نقش شده اند که جامه پارسه شاملکلاه ترکدار استوانه ای، قبا و دامن چین دار، کفش چندبندی، طوق، ياره و گوشوار پوشیده اند. در یک دست گل نیلوفر آبی دارند و با دست دیگر دست رفیق و همراه خود را گرفته اند و گام برمی دارند و معلوم است که خندان و گفتگوکنان به میهمانی شاهنشاه می روند. پایین این صحنه مجلس دیگری است؛ در وسط فضایی برای کتیبه تعبیه کرده بوده اند که خالی مانده و در دو سوی فضای خالی، دو گروه چهار نفره سرباز، در لباس پارسی و مادی، با نیزه و سپر بزرگ، مقابل همدیگر ایستاده اند. در دو مثلث طرفین پلکان، نقش شیرگاوشکن و درختان نخل تکرار شده است. این صحنه شباهت به مجلسی دارد که پس از برداشتن نقش بار عام پلکان های آپادانا، بر مرکز آن پلکان ها نشانده اند و احتمالاهر دو متعلق به یک زمان اند.

قسمت های بیرونی جبهه شمالی پلکان مزين به نقش هایی همانند است. در هر مورد، اول ردیفی از درختانی نخل و بعدصحنه گاوی که چنگ شیر افتاده و سپس فضای مستطیل شکل خالی که برای کندن کتیبه در نظر گرفته بوده اند و آن گاه سه سرباز کماندار و نیزه ور (یک مادی در میان دو پارسی) می بینیم که خود مقدمه گروه دیگری از سربازان اند که بر دو جبهه غربی و شرقی پلکان منقوش اند.

ایوان شمالی کاخ سه دری

در شمال این ایوان، جان پناهی به صورت دیوار کوتاه کنگره داری قرار گرفته که بر جبهه داخلی (جنوبی) آن، دو گروه چهل تایی از سربازان هخامنشی، همه در جامه پارسی و مقابل یکدیگر نقش شده اند. از هر گروه بیست نفر اول نیزه و سپر بزرگ بیضوی دارند و بیست نفر تنها به نیزه مسلح اند. اطراف ایوان سکویی سنگی تعبیه کرده بوده اند تا باریابان بر آن بنشینند.

ایوان جنوبی و حیاط خلوت کاخ سه دری

درگاه جنوبی تالار مرکزی به ایوانی دو ستونی باز می شود که در سمت جنوب به <<حیاط خلوت>> کاخ متصل است. در اینجا هم مانند ایوان شمالی، گرداگرد ایوان نیم تختی سنگی و به دیوار چسبیده تعبیه کرده بودند تا میهمانان بر آنها بنشینند.

تالار مرکزی کاخ سه دری

دیوارهای این تالار مربع شکل از خشت خام بوده و پوششی از کاشی های رنگین داشته است. بالای دیوارها و احتمالا سقف چوبی آن به تزیئنات گچ بری رنگین آراسته بوده است. تا مدتی پیش تکه ای از سقف فرو ریخته و له شده با بقایای سوخته چوب و شاید هم پرده، در گوشه جنوب غربی <<تالار>> هنوز بر جا بود. سقف بر چهار ستون سنگی استوار بوده که زیر ستون زنگوله ای و گل برگدار، قلمه شیار عمودی دار و بالا تنه گل و بوته دار و سرستون گاو با دو سر انسان داشته اند.

ورودی اصلی این تالار یک درگاه شرقی است که آن را به اتاق بزرگ و باریک شرقی و سپس به کفش کنی در جنوب آن و از آنجا با پلکانی به قسمت شمالی حرمسرا و دالان جنوبی صدستون پیوند می داده است. دو سوی این درگاه، نقش واحدی منقور است که در آن ۲۸ تن از بزرگان ممالک تابع هخامنشیان، اورنگ یا تخت بزرگ پادشاهی را بر دست گرفته اند و به درون تالار می برند. روی تخت کرسی فرمانروایی را نهاده اند، اردشیر یکم بر آن نشسته و پشت سرش ولیعهد وی ایستاده است.

بر فراز تخت، سایه بان سلطنتی است با شرابه ها، منگوله ها و مزین به شیر غرانی که در دوی سوی یک حلقه بالدار (فر ایرانی) و در میان قابی از گل های دوازده پر، مقابل همدیگر صف کشیده اند. نقش فر کیانی (انسان بالدار) با حلقه و دست کشیده باز بالای صحنه مصور است. ترتیب افراد اورانگ منقوش بر دو جبهه معکوس یکدیگر است و هر طرف، یک سمت معین را نشان می دهد، ترییب این ۲۸ تن كه در سه ردیف منقوش شده اند بدین شکل است:

• ۱- نماینده قوم ماد: کلاه گرد نمدی، نیم تنه و شلوار و نیم چکمه پوشیده است.
• ۲- نماینده خوزیان: جامه پارسی (دامن و قبای چین دار) پوشیده است و خنجر دسته دار دارد. و احتمالا کفش چندبندی و موی پیچ نواری داشته است. وی پشت سر نماینده مادها قرار دارد و بنابراین نمی تواند پارسی باشد، بلکه خوزی است.
• ۳-نماینده ارمنی ها: جامه مادی و کلاهی احتمالا سه قبه ای، پوشیده است.
• ۴- نماینده هراتیان: لباس مادی با کلاه باشلق دار و احتمالا چکمه داشته است.
• ۵- نماینده بابلیان: کلاه مشخص بابلی بادنباله منگوله دارد و عبایی کمردار به تن کرده است.
• ۶- نماینده لودیان: موي بند شال وار را چند دور به سر پیچیده و قبای بلند بی کمری به تن و نیم چکمه به پا داشته است.
• ۷- نماینده رخجی ها (؟): احتمالا لباس مادی با کلاه شال وار و نیم چکمه داشته است.
• ۸- نماینده آشوریان: کلاه شال وار و جامه بلند داشته است.
• ۹- نماینده کاپادوکیان: کلاه مادی قبه دار داشته و ردای بلند بر دوش افکنده است.
• ۱۰- نماینده مصریان: لباده بلند بی کمر پوشیده و احتمالا کلاه نداشته است.
• ۱۱- نماینده سکاهای تیز خود: کلاه نوک تیز و جامه مادی کمردار پوشیده بوده است.
• ۱۲- نماینده یونانیان آسیایی: شال منگوله دار به سر پیچیده و قبای چین دار به تن داشته است.
• ۱۳- نماینده بلخیان: موی بندنواری، ریش بی جعد، نیم تنه و شلوار مادی با کمر و چکمه دارد و شلوارش را در چکمه کرده است.
• ۱۴- نماینده گنداریان (مردم دره کابل): موی بندنواری، ردای بلند منگوله دار که بابندی به شانه افتاده، پیراهن یقه باز و کمربند پهن و کلفت شال مانند داشته و پایش برهنه بوده است.
• ۱۵- نماینده پارثیان: ريش و زلف بی جعد، موی پیچ نواری، نیم تنه و شلوار مادی، کمربند و چکمه داشته است، پايين شلوار در چکمه رفته است و چین های افقی دارد.
• ۱۶- نماینده یک قوم مادی، شاید ساگارتیان: جامه مادی با کلاه سه قبه ای داشته است.
• ۱۷- نماینده قوم سكايي (به عقیده هرتسلفد سغدی): شلوار گشاد، قبای تسمه دار، نیم تنه مادی و نیم چکمه پوشیده بوده و ریش بی جعد و کفش ساده داشته است.
• ۱۸- نماینده خوارزميان (یا قوم سکایی): کلاه نوک تیز، نیم تنه مادی، ردای تسمه دار، شلوار گشاد و نیم چکمه داشته است.
• ۱۹- نماینده هندوان: با بالاتنه لخت و پای برهنه آمده بوده و لنگی به کمر داشته است.
• ۲۰- نماینده اسکودراییان (ترکیه ای ها، در شمال شرقی یونان): کلاه نوک تیز سکایی، شلوار، نیمه تنه مادی و ردای بلند، تسمه و کمربنددار داشته است.
• ۲۱- نماینده قوم ثته گوشی (ناحیه صدگاو یا پنجاب): موی بندنواری گره خورده، ريش پیچیده، پيراهن کوتاه، ردای دور تن پیچیده عباوار، لنگ و صندل داشته است.
• ۲۲- نماینده سکاهای هوم پرست: کلاه نوک تیز سکایی و ریش بی جعد داشته و نیم تنه، شلوار گشاد، نيم چکمه و بالاپوش تسمه دار پوشیده بوده و گویا اسلحه داشته است.
• ۲۳- نماینده قوم سکایی: کلاه نوک تیز سکایی، رداي بلند، پيراهن و کمر، نیم تنه شلوار و چکمه بلند نوک برگشته دار و شاید نماینده قوم داهه باشد.
• ۲۴- نماینده تازیان دره اردن: عبا و شاید هم موی بند و صندل داشته است.
• ۲۵- نماینده قومی از شرق ایران: با جامه مادی، كفش بلند و ردای دور تن پیچیده آمده بوده است.
• ۲۶- نماینده قوم لیبی: با پوستین و قبای کوتاه آستین، بدون کلاه و پابرهنه است.
• ۲۷- نماینده حبشیان: با بالا تنه لخت و پای برهنه است، لنگی به تن پیچیده و شالی به گردن دارد.
• ۲۸- نماینده قوم سکایی: جبه کمردار سکایی، شلوار گشاد و کلاه نوک تیز دارد.

این صحنه بی گمان تصویر یک واقعیت تاریخی است،به نظر می رسد که در مرحله ای از جشن بزرگ شاهی، گروهی از بزرگان ایرانشهر از راه پلکان شمالی به ایوان و تالار کاخ سه دری می آمدند و نمایندگان ملل تابع، پادشاه و اورنگش را از اتاق شرقی این کاخ بر سر دست گرفته و از درگاه شرقی وارد تالار می کرده اند. در اینجا پادشاه با بزرگان باز می گشتند و پادشاه، زیر سایه بان شاهی یا از درگاه شمالی به ایوان و از آنجا به دالان غربی و سپس به محوطه جنوبی کاخ آپادانا می رفت یا از راه ایوان جنوبی به حیاط کاخ هدیش و از آنجا به قسمت های اختصاصی کاخ ها پای می گذاشت.

رسمی از ایران باستان که به اروپا رفته

این رسم که فرمانروا بر اورنگ بنشیند و بزرگان مملکتی که از سرتاسر کشور می آمده اند، او را بر سردست بلند کنند و به مهم ترین تالار کاخ ببرند، از ایران به اروپا رفت و هنوز در دربار پاپ رایج است. پاپ، که به مثابه شاهنشاه کاتولیک ها است، بر تخت فرمانروایی می نشیند و کاردینال ها و اسقف های بزرگ که مثل نمایندگان ملل تابع اند، او را بر سر دست بلند می کنند و با تخت به تالار بزرگ و شوراخانه واتیکان می برند. این هم مسلم است که بسیاری از آیین های پاپ ها و دربارشان از آیین های دربار ایران باستان اقتباس شده است. حتی کلاه پاپ را میرتا می گویند که واژه ایرانی است. همین تصویر و مانندهای آن در صدستون است که باعث شده داستانی در مورد جمشید افسانه ای بسازند که تخت او را در نوروز، دیوانی که در فرمانش بوده اند بر می داشته و به کاخ هایش می برده اند.

Source:kojaro